Zien, begrijpen, anticiperen en beslissen: GIS in dienst van het bosbeheer

Bij het Département de la Nature et des Forêts van de Waalse overheidsdienst ondersteunt GIS het beheer van de openbare bossen. De branden in de Hoge Venen hebben deze zomer aangetoond hoe belangrijk die geografische informatie ook is bij crisisbeheer.

Toen in de zomer van 2026 branden uitbraken in de Hoge Venen, werd het Département de la Nature et des Forêts (DNF) van de Waalse overheidsdienst (SPW) geconfronteerd met een situatie die in België nog relatief ongewoon is. “Net als veel andere regio's in Noord-Europa hebben we in Wallonië nog maar weinig ervaring met het beheersen van bosbranden”, erkent Boris Delfosse, verantwoordelijke voor cartografie bij het DNF.

Door de omvang van de branden deed het departement onder meer een beroep op Franse expertise op het vlak van bosbrandpreventie en -bestrijding. Gelukkig beschikte het DNF zelf al over een belangrijke troef: een grondige kennis van de bosgebieden, die de voorbije jaren systematisch werd opgebouwd en vastgelegd in zijn geografisch informatiesysteem (GIS). Die kennis is bovendien voor veel meer van belang dan alleen de bestrijding van bosbranden.

Net als het Office national des forêts (ONF) in Frankrijk staat het DNF in voor het beheer van de openbare bossen in Wallonië. Zijn bevoegdheden reiken echter veel verder en omvatten ook jacht, visserij en natuurbehoud, waaronder het dagelijkse beheer van natuurreservaten. Het departement telt ongeveer 700 medewerkers, verspreid over een centrale dienst in Namen en acht regionale directies, die op hun beurt zijn onderverdeeld in bosbeheergebieden en lokale sectoren. De Waalse bossen zijn vrijwel gelijk verdeeld tussen openbaar en privébezit. Het DNF beheert ongeveer 270.000 hectare aan openbare bossen en open natuurgebieden.

Om die uitgestrekte gebieden te beheren, kan het departement rekenen op een netwerk van een vijftigtal cartografen, met telkens een cartograaf per bosbeheergebied en regionale directie. Hun belangrijkste opdracht is het actueel houden van de bosbeheerplannen. Elk bosbestand wordt nauwkeurig beschreven en geografisch vastgelegd, met informatie over onder meer boomsoorten, de leeftijd van de aanplantingen, eventuele mengingen van soorten, percelen en eigendomsgrenzen. Die gegevens vormen de geografische basis voor het dagelijkse bosbeheer. Vanuit de directie Bosrijkdommen in Namen coördineert Boris Delfosse dit netwerk.

GIS is niet nieuw binnen het DNF, maar de manier waarop het wordt georganiseerd, is de afgelopen jaren grondig veranderd. Tot 2019 waren de cartografische gegevens verspreid over de regionale diensten en werden ze beheerd in een andere softwareomgeving. Het departement startte vervolgens een grootschalig centralisatieproject en schakelde geleidelijk over op Esri-technologie, aanvankelijk met ArcGIS Desktop.  

Met de ondersteuning van NSI, een belangrijke integratiepartner van Esri BeLux, ontwikkelde het DNF ook Python-tools om de GIS-databank te synchroniseren met de bestaande operationele databank. Daarnaast automatiseren deze tools de kwaliteitscontroles en de aanmaak van verschillende beheerkaarten. Daarbij wordt onder meer gecontroleerd op topologische fouten, ontbrekende attribuutgegevens en ongewenste overlappingen. Het doel is om de betrouwbaarheid van de gegevens al bij de aanmaak ervan te waarborgen.  

Op basis van de kaartlaag met bosbestanden worden vervolgens automatisch verschillende beheerkaarten gegenereerd, bijvoorbeeld van percelen, eigendommen en boscompartimenten.

In maart 2026 werd een volgende belangrijke stap gezet met de ingebruikname van ArcGIS Pro als operationele GIS-omgeving. De kaartlagen worden voortaan als webservices gepubliceerd via het enterpriseportaal van de SPW en het DNF maakt gebruik van branch versioning.

“We hebben al onze perceelgegevens gecentraliseerd”, vertelt Boris Delfosse. “Elke cartograaf werkt binnen zijn eigen verantwoordelijkheidsgebied, terwijl het systeem eventuele bewerkingsconflicten helpt beheren.”  

Het Esri-platform ondersteunt zo geleidelijk de volledige gegevensstroom: van het aanmaken en bijwerken van geografische informatie in ArcGIS Pro tot het beschikbaar stellen ervan aan de verschillende diensten.  

De migratie bood ook de gelegenheid om het geografische referentiesysteem te moderniseren. Het DNF stapte over van Lambert 72 naar Belgian Lambert 2008, een coördinatenstelsel dat aansluit bij het Europese referentiekader. Dat is geen onbelangrijke technische wijziging, aangezien alle Belgische overheidsdiensten deze overstap geleidelijk moeten maken. Door de omschakeling meteen op te nemen in de migratie van de geodatabase, vermijdt het DNF voortaan coördinatentransformaties die fouten in de gegevens kunnen veroorzaken.

De GIS-informatie blijft uiteraard niet beperkt tot de cartografen. Een centrale databank voedt verschillende web-GIS-toepassingen die de informatie toegankelijk maken voor de 700 medewerkers van het departement. Boswachters en verantwoordelijken van de bosbeheergebieden kunnen perceelgegevens raadplegen en combineren met andere kaartlagen die relevant zijn voor hun werkzaamheden. Cartografen beschikken daarnaast over uitgebreidere functionaliteiten waarmee ze zelf kaarten kunnen samenstellen en afdrukken.

Door deze bredere toegang groeit de centrale geografische gegevensbasis geleidelijk uit tot een gemeenschappelijk fundament voor de uiteenlopende activiteiten van het DNF.

De branden in de Hoge Venen hebben deze zomer het belang van dat jarenlange werk op een heel andere manier duidelijk gemaakt. In deze uitgestrekte veengebieden is het niet altijd eenvoudig om zich te oriënteren, zelfs niet voor medewerkers die het terrein goed kennen.  

Het DNF kon de brandweer dan ook ondersteunen met zijn uitgebreide terreinkennis en vooral met zijn gedetailleerde geografische gegevens.  

“Wij ondersteunen de hulpdiensten met onze expertise en kennis van het terrein”, legt Boris Delfosse uit. “Dankzij onze kaarten van de bosbestanden kunnen we bijvoorbeeld bepalen welke zones prioritair beschermd moeten worden. De hulpdiensten konden daardoor een deel van hun inspanningen op die gebieden richten om te voorkomen dat het vuur zich verder verspreidde.”  

GIS werd ook ingezet om de geografische uitbreiding van de brand op te volgen. De brandperimeters die de brandweer doorgaf, werden in het systeem opgenomen en vervolgens gepubliceerd op het Geoportaal van Wallonië. Zo kon niet alleen de evolutie van het getroffen gebied worden opgevolgd, maar konden burgers ook snel worden geïnformeerd over de zones waarbinnen de toegang verboden was. De volledige operationele perimeter besloeg ongeveer 3.300 hectare.

Voor het DNF heeft de crisis vooral als een katalysator gewerkt.  

“We wilden tegen 2030 klaar zijn. Maar de natuur was ons sneller af dan we hadden voorzien”, stelt Boris Delfosse vast.  

Het departement wil het gebruik van ArcGIS Pro tijdens crisissituaties nu verder structureren en daarbij voortbouwen op de Franse ervaring met bosbrandpreventie en -bestrijding.  

De centrale geografische gegevensbasis moet hulpdiensten snel de nodige informatie kunnen bezorgen over bosbestanden, wegen, toegangswegen en waterpunten.

 Daarnaast wordt onderzocht hoe bosgebieden beter tegen brand kunnen worden beschermd en hoe toegankelijk ze zijn voor de hulpdiensten. Na een grote brand in 2011 werden bepaalde boswegen al verstevigd. Nu moet worden bekeken welke bijkomende aanpassingen nodig zijn.  

Ook na de brand blijft die gedetailleerde terreinkennis onmisbaar. De cartografen moeten de beheerplannen van de getroffen gebieden geleidelijk actualiseren om het herstel van de bossen, eventuele houtkap en de regeneratie van bosbestanden te ondersteunen.  

GIS wordt daarmee niet alleen een instrument om crisissituaties op te volgen, maar ook om het herstel van getroffen bosgebieden in goede banen te leiden.

Naast deze ontwikkelingen zet het DNF nog een belangrijke stap: GIS wordt geleidelijk ook rechtstreeks op het terrein ingezet, met behulp van ArcGIS Field Maps en Survey123.

De bedoeling is dat medewerkers geografische informatie ter plaatse kunnen raadplegen, maar ook rechtstreeks in het veld gegevens kunnen verzamelen en bijwerken. Dankzij de centralisatie van de gegevens moet informatie bovendien sneller kunnen worden uitgewisseld tussen boswachters, cartografen en de centrale diensten.

 De toepassingsmogelijkheden zijn talrijk.  

Het bosbeheer ondervindt vandaag al de gevolgen van de klimaatverandering. Denk aan de achteruitgang van bepaalde eikenbestanden of uitbraken van schorskevers die naaldbossen aantasten. GIS helpt om getroffen gebieden in kaart te brengen, ingrepen voor te bereiden en de regeneratie van bosbestanden te organiseren.  

“Op termijn zouden mobiele toepassingen het nog eenvoudiger kunnen maken om zieke bomen te melden en informatie te delen met de teams en machines die in de bossen aan het werk zijn”, aldus de GIS-specialist.

Ook drones bieden nieuwe mogelijkheden. Het DNF staat nog aan het begin van het gebruik ervan, maar de branden in de Hoge Venen hebben de ontwikkelingen op dit vlak versneld.  

Met infraroodtechnologie kunnen drones hotspots opsporen die mogelijk nieuwe brandhaarden veroorzaken. Daarnaast kunnen ze snel actuele beelden leveren van gebieden die door brand of bossterfte zijn getroffen, zonder dat daarvoor gewacht moet worden op de gebruikelijke orthofotografische opnames.  

“Het gaat om ondersteuning van ons cartografisch werk: snel kunnen inschatten hoe groot de getroffen gebieden zijn en onze kaarten daarop aanpassen”, legt Boris Delfosse uit.  

Het DNF onderzoekt daarnaast hoe het meer gebruik kan maken van teledetectie, satellietbeelden en op termijn ook geautomatiseerde detectiesystemen.  

Een mogelijke samenwerkingsovereenkomst met Entente Valabre, een Franse organisatie gespecialiseerd in bosbrandpreventie en -bestrijding, zou onder meer kunnen leiden tot experimenten met sensoren die beginnende branden sneller detecteren.

In enkele jaren tijd is het GIS van het DNF geëvolueerd van een verzameling kaarten die verspreid over verschillende diensten werden beheerd, naar één centrale, gedeelde geografische gegevensbasis die geleidelijk ook rechtstreeks op het terrein toegankelijk wordt.  

De branden van deze zomer hebben op ingrijpende wijze aangetoond hoe waardevol die evolutie is, maar ook welke stappen nog moeten worden gezet.  

Want nu de klimaatverandering en de toenemende risico's de bossen steeds meer onder druk zetten, volstaat het niet langer om het terrein tot in detail te kennen. Die kennis moet voortdurend worden bijgewerkt, gedeeld en onmiddellijk beschikbaar zijn wanneer de situatie op het terrein daarom vraagt.