Brussel: een vervoersplan dat helder blijft

Hoewel de MIVB verschillende GIS-oplossingen gebruikt, speelt ArcGIS Pro een centrale rol bij het beheren van de complexiteit van metro-, tram- en busplannen. De uitdaging van een schematisch en dynamisch plan is eenvoudig te formuleren, maar moeilijk te realiseren: zo duidelijk en leesbaar mogelijk blijven. 

Met vier metrolijnen, 18 tramlijnen, 54 buslijnen en 11 nachtbusroutes beheert de Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Brussel (MIVB) dagelijks de mobiliteit van bijna één miljoen reizigers. Als grootste stedelijke openbaarvervoeroperator van België bedient de MIVB de 19 gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en 11 randgemeenten, samen goed voor een oppervlakte van 241,5 vierkante kilometer. 

In tegenstelling tot netwerken zoals die van Londen of Parijs laat het Brusselse netwerk reizigers toe om vlot over te stappen tussen metro, tram en bus. Dit dichte, meertalige en bijzonder complexe netwerk wordt in kaart gebracht door één persoon: Vincent Marion, infocartograaf bij de MIVB. Met behulp van de ArcGIS-oplossingen van Esri ontwerpt hij een schematisch en dynamisch netplan dat deze complexiteit begrijpelijk maakt. 

“Wat mensen van het netwerkplan zien, zijn affiches of gedrukte plannen. Maar achter dat alles zit GIS,” legt hij uit. De paradox is dat, zelfs in het tijdperk van smartphones en routeplanners op basis van Google-achtige achtergrondkaarten, de kaart een essentieel communicatiemiddel blijft. Ze is beschikbaar op de website en in de mobiele app van de MIVB, maar hangt ook in elk station en aan elke halte, samen goed voor zo’n 2.500 locaties. 

“Ook al gebruiken de meeste reizigers vandaag hun smartphone, alle papieren plannen weghalen zou simpelweg niet aanvaard worden,” aldus de cartograaf. 

Geconfronteerd met de complexiteit van het Brusselse netwerk koos de MIVB al in 2012–2013 voor de ontwikkeling van één uniform schematisch plan. “We wilden het plan zo digitaal mogelijk maken met behulp van GIS. Vandaag wordt het plan geëxporteerd als PDF voor drukwerk, maar ook als JSON voor een dynamische online versie.” 

Naast zijn nut bij verstoringen biedt het plan vooral een duidelijk en leesbaar referentiekader voor de reiziger. “Bij een incident, wegenwerken of een staking pas ik gewoon één ArcGIS-tabel aan, en het plan wordt meteen opnieuw gegenereerd met alleen de lijnen die effectief rijden.” 

De updates gebeuren rechtstreeks in de geodatabase, via attributentabellen die de lagen met lijnen en haltes aansturen. Een relationele databank centraliseert alle entiteiten zoals lijnen, haltes, overstappunten en points of interest, en beheert hun topologische relaties. Deze databank vormt de enige referentie waarop alle door de MIVB gepubliceerde kaarten zijn gebaseerd. 

De export naar PDF en JSON verloopt volledig geautomatiseerd, zonder bijkomende grafische nabewerking. ArcGIS bewaakt daarbij de visuele consistentie en de legenda’s over alle dragers heen. 

Esri BeLux ondersteunt de MIVB met technologische opvolging, opleidingen en de configuratie van GIS-tools. De oplossing is opgebouwd rond ArcGIS Pro, ArcGIS Online en een gestructureerd datamodel. ArcGIS Pro beheert de symboliek en cartografische regels die zorgen voor een consistente grafische weergave van het netwerk, zoals lijndiktes, halo’s en typografie. 

“Dat bespaart ons enorm veel tijd,” verduidelijkt Vincent Marion. “Als een lijn van kleur verandert, pas ik dat één keer aan in de data en worden alle plannen automatisch bijgewerkt.” Die aanpak vermindert de afhankelijkheid van Adobe Illustrator aanzienlijk en automatiseert de productie volgens één duidelijk principe: de data stuurt het plan aan, niet het manuele tekenwerk. 

Diezelfde werkwijze wordt toegepast voor wijkplannen, die worden gegenereerd op basis van Urbis, de referentie-webkaart van het Brussels Gewestelijk Informatica Centrum (CIBG/BRIC). ArcGIS Pro maakt hier gebruik van de Map Series-functionaliteit om automatisch plannen per station te creëren, met een aangepaste uitsnede, legenda en labels per zone. 

ArcGIS houdt ook rekening met de taalkundige context. Het netwerkplan is beschikbaar in het Frans, Nederlands en Engels. “België heeft een strikt en soms best complex taalregime,” zegt Vincent Marion met een glimlach. “In Vlaamse gemeenten waar bepaalde lijnen passeren, is alleen Nederlands toegestaan. In faciliteitengemeenten moet Nederlands eerst verschijnen, gevolgd door Frans. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest wordt Engels toegevoegd aan de documenten, maar blijven de haltenamen tweetalig, zoals ‘Gare du Midi/Zuidstation’.” 

Ook toegankelijkheid voor personen met beperkte mobiliteit is een belangrijke uitdaging. “In het dynamische plan hebben we drie niveaus geïntegreerd: niet toegankelijk, toegankelijk met assistentie en volledig autonoom toegankelijk.” Deze informatie, opgeslagen in ArcGIS, maakt het mogelijk om het toegankelijkheidsniveau dynamisch weer te geven en op termijn te koppelen aan realtimegegevens zoals liftstoringen of werven, via de integratie van GTFS-RT (General Transit Feed Specification – Real Time) in ArcGIS-webservices. Een bijkomende complexiteit is dat bovengrondse haltes eigendom zijn van de gemeenten. 

Hoewel het dynamische plan online raadpleegbaar is, blijven papieren versies ruim verspreid. “Elk jaar drukken we ongeveer 100.000 exemplaren, die worden verdeeld in stations, hotels en verkooppunten.” In een stad met een stedelijk weefsel dat teruggaat tot de middeleeuwen blijft leesbaarheid cruciaal. Bepaalde signalisatie-elementen, zoals de weergave van parallelle buslijnen, vragen nog steeds manuele bijsturing. 

Voorlopig blijft het plan in de mobiele app een eenvoudige tekening die over een geografische basis wordt gelegd, zonder volledige GIS-interactiviteit. Ook hier benadrukt Vincent Marion opnieuw het uitgangspunt van zijn werk: “de nood aan duidelijkheid, en aan informatie die zo sober, eenvoudig en begrijpelijk mogelijk is voor de reiziger.”